Ya Devlet aklını kaybederse!
Tarih boyunca imparatorlukları ayakta tutan, medeniyetleri inşa eden veya köklü yapıları bir anlık gafletle tarihin tozlu sayfalarına gömen en temel unsur; "Devlet Aklı" olarak adlandırılan stratejik, tarihsel ve kurumsal hafızadır.
Devlet aklı, bir devletin varlığını, bekasını, güvenliğini ve milli çıkarlarını korumak amacıyla; anlık iktidar hırslarından, günlük siyasi çekişmelerden ve bireysel hislerden bağımsız olarak ürettiği en üst düzey stratejik, kurumlar arası ve tarihsel akıldır.
Yani; bilgi, tecrübe, strateji ve adaletin birleştiği, devleti yönetenlerin şahsi ihtiraslarını dizginleyen en üst akıldır.
Siyaset felsefesinde Raison d'État, Türk-İslam devlet geleneğinde ise hikmet-i hükümet ve devlet-i ebet-müddet kavramlarıyla karşılık bulan bu erdem; anlık iktidar hırslarının, günlük politik çekişmelerin ve bireysel ihtirasların çok ötesinde, devleti bir arada tutan en üst adalet ve beka mekanizmasıdır.
Devlet aklı; hükümetlerin gelip geçici, devletin ise bakî olduğu bilinciyle hareket eden, 50-100 yıllık projeksiyonlar çizen ve "İnsanı yaşat ki devlet yaşasın" düsturunu merkeze koyan soğukkanlı bir stratejidir.
Ancak bu akıl, kişisel çıkarların veya geçici iktidar kaygılarının vesayeti altına girdiğinde ya da adalet zemininden koptuğunda; kurumlar çürümeye, toplum yabancılaşmaya ve mülk temelinden sarsılmaya mahkûm olur.
Dolayısıyla devlet aklının mahiyetini, meşruiyet kaynaklarını ve onu koruyacak anayasal denge mekanizmalarını doğru anlamak, yalnızca geçmişi analiz etmek değil, geleceğin bekasını da inşa etmek anlamına gelmektedir.
Bu kavram, siyaset felsefesinde Batı’da Raison d'État (Devlet Nedeni/Çıkarı) olarak adlandırılırken; Türk-İslam devlet geleneğinde hikmet-i hükümet, devlet-i ebet-müddet (sonsuza kadar yaşayacak devlet) ve hikmet aklı anlayışıyla karşılık bulmuştur.
Devlet aklını kaybettiğinde, bir binanın taşıyıcı kolonlarının çürümesi gibi, yıkım hemen tek bir anda yaşanmaz; adım adım, kurumsal ve toplumsal bir çözülme süreci başlar.
Devlet aklının devreden çıkması, karar mekanizmalarının strateji ve bilgiden koparak anlık hislere, dar kadro çıkarlarına ve kontrolsüz güç kullanımına teslim olması demektir.
Böyle bir durumda ortaya çıkacak temel sonuçlar devletin temel dinamiklerini etkiler:
Kurumsal Hafıza Yok Olur ve Liyakatsizlik Egemen Olur
Devlet aklı, yüzlerce yıllık tecrübenin ve kurumsal birikimin süzgecidir. Akıl kaybolduğunda kurumlarda süreklilik biter. Liyakat yerini sadakate ve hemşehriciliğe- yandaşa- candaşa ve kandaşa bırakır. Devlet mekanizması, iş yapabilme ve kriz çözme kapasitesini kaybeder.
Adalet Mekanizması Çöker ve Meşruiyet Yitirilir
"Adalet mülkün temelidir" ilkesi kadük kalır. Hukuk, Herkes için eşit uygulanan bir güvence olmaktan çıkıp, yönetenlerin elinde bir cezalandırma aracına dönüşür. Adaletin sarsılması, vatandaşın devlete olan aidiyet duygusunu ve itaat meşruiyetini yok eder.
Dış Politikada Yalpalama ve İzolasyon Başlar
Devlet aklı, dış politikada duygusallıktan uzak, soğukkanlı ve 50-100 yıllık stratejilerle hareket etmeyi gerektirir. Akıl kaybolduğunda, savurgan ve hamasi sloganlara dayalı diplomasiler yürütülür; devlet uluslararası alanda öngörülemez, güvenilmez bir aktör haline gelerek yalnızlaşır.
‘Devlet Aklı’ Yerini ‘Derin/Kirli Güçlere’ Bırakır
Kurumsal ve şeffaf akıl devre dışı kaldığında, ortaya çıkan otorite boşluğunu kontrolsüz yapılar, çeteler, örtülü odaklar ve cemaat/klan yapılanmaları doldurur. Devlet, meşru güç kullanma tekelini kaybetmeye başlar.
Toplumsal Kutuplaşma ve Kaos Derinleşir
Devlet aklı, farklı toplumsal kesimleri bir arada tutan en üst çatı, tarafsız bir hakemdir. Akıl kaybolduğunda devlet bir taraf haline gelir; bu durum toplumsal barışı dinamitler, iç birliği bozar ve devleti dış müdahalelere son derece açık hale getirir.
Stratejik Körlük Başlar
Devlet, yarının varoluşsal tehditlerini görmek yerine günün küçük hesaplarına saplanır ve burnunun ucundaki felakete göz göre göre sürüklenir.
Toplumsal Sözleşme Mülkiyete ve Güce Yenik Düşer
Vatandaşın devlete duyduğu gönüllü bağlılık ve güven hissi biter; yerini gücü yetenin zayıfı ezdiği kabile mantığına bırakır.
Milli Beka Dış Güçlerin İnsafına Kalır
İçerideki basiretsizlik sebebiyle kendi geleceğini tayin etme iradesini yitiren yapı, küresel aktörlerin oyun sahası ve oyuncağı haline gelir.
İbn Haldun'un tabiriyle, devletlerin yaşlanması ve yıkılışı tam olarak bu aklın ve adaletin yitirilmesiyle başlar.
Devlet aklının kaybolduğu bir yapı, kâğıt üzerinde ve haritada varlığını bir süre daha sürdürse de içten içe kovanı boşalmış bir kütüğe dönüşür; ilk büyük fırtınada (savaş, ekonomik kriz, doğal afet) ayakta kalmakta zorlanır.
Bir ülkenin ve milletin teminatı, adalet ve hikmetle işleyen sağlam bir devlet aklıdır.
Tarih boyunca ne zaman devlete yön veren akıl, liyakat ve adalet zemininden kopmadıysa milletimiz huzur ve güç bulmuş; ne zaman bu akıl geçici hırslara veya basiretsizliğe teslim olduysa bedeli ağır fetret dönemleriyle ödenmiştir.
Cenâb-ı Hak ülkemizi, devletimizi ve milletimizi basiretsizlikten, liyakatsizlikten, iç ve dış her türlü fitneden muhafaza eylesin; devleti yönetenlere daima adaletle, akılla ve hikmetle hareket etmeyi nasip etsin.
